Conferentie Coalition for Safety: The Seven Year Itch

De Coalition for Safety koppelt al zeven jaar de werelden van het veiligheidsdomein en het ontwerpveld aan elkaar. Op de conferentie van de Coalition tijdens Dutch Design Week werd de balans opgemaakt van die relatie: wat werkt, waar schuurt het en hoe wordt de volgende stap in de relatie vormgegeven?

Liefde en relatievormen waren de rode draad van de conferentie. Moderator en social designer Tabo Goudswaard opende de conferentie in Microlab in Eindhoven dan ook met een liefdesbrief aan het veiligheidsdomein. Het was de eerste van een reeks liefdesverklaringen die ontwerpers voordroegen. Het veiligheidsdomein is niet altijd de meest romantische partner, gaf Goudswaard in zijn liefdesbrief toe: je bent rigide, stoer en soms wat zwaarmoedig. “Toch ben jij echt de liefde van mijn leven”, droeg hij voor. “Ik ben met jou op zoek naar positieve veiligheid. Niet alleen het bestrijden van onveiligheid, maar het versterken van ons vermogen in de samenleving om met spanningen en conflicten om te gaan.”

De geschiedenis is vaak een blinde vlek

Maarten Smith, ontwerpend onderzoeker aan de Faculteit Industrial Design van de Technische Universiteit Eindhoven, vertelde vervolgens over een recent etnografisch onderzoek dat hij deed. Smith onderzocht het Co/Labs programma (voorheen World Design Embassies) van Dutch Design Foundation, waar de Coalition for Safety deel van uitmaakt. In zeven jaar werden achttien partners betrokken, werden meer dan vijftig projecten geëxposeerd en vonden elf talkshows en conferenties plaats, zo liet Smith zien. “Ontwerpers maken niet alleen de toekomst, maar ook geschiedenis”, zei hij. Maar door hun toekomstgerichte blik is de geschiedenis voor ontwerpers volgens Smith wel vaak een blinde vlek.

Smith vertelde dat hij ontwerpgewoontes in die tijd zag veranderen. Zo kregen samenwerkingen steeds meer een vertrouwensrelatie, waar het voorheen meer een transactionele relatie was. In zo’n vertrouwensrelatie ontstaat ook meer ruimte om de beginvraag van een ontwerptraject samen te onderzoeken. “Wie vooraf in een opdracht al vastlegt wat er precies geleverd moet worden, zorgt ervoor dat de vraagstelling zelf geen onderdeel meer uitmaakt van het onderzoek”, aldus Smith. Hij sprak ook over de manier waarop een expositie steeds minder wordt gezien als een eindpunt in een ontwerpopdracht. “Het wordt steeds meer een tussentijds podium waarna het gesprek verder gevoerd kan worden.” Smith gaf de zaal aan het einde van zijn presentatie twee vragen mee: wat zijn de concrete effecten van je werk geweest? En welke historische praktijken zet je voort?

Als onderdeel van het onderzoek maakte Smith met z’n collega’s de documentaire Maken in beweging. Deze documentaire laat zien hoe ontwerpen ingezet kan worden voor maatschappelijke uitdagingen binnen domeinen als de zorg, de bouw en veiligheid. Hoe speelde design een rol om vastgelopen complexe vraagstukken vooruit te helpen? En hoe kan de ontwerppraktijk zich verder ontwikkelen om bij te dragen aan innovatie waarbij maatschappelijke missies centraal staan?

Frankrijk: de eerste centimeters

Ariane Epstein, Sandrine Pirolles en Tiphaine Vidal van de DITP, het Franse staatslaboratorium voor publieke innovatie, legden na de presentatie van Smith uit hoe ontwerp in het veiligheidsdomein in Frankrijk is georganiseerd. Een ontwerpteam van vijf mensen werkt vanuit Parijs samen met zeventien regionale innovatielabs. Epstein, hoofd public design van het nationale innovatielab, zei dat zij en haar collega’s werden geïnspireerd door Nederlandse voorbeelden van ontwerptrajecten uit het veiligheidsdomein. Ze noemde als voorbeeld All Cops Are van Yuri Veerman, waarin agenten zichzelf door burgers lieten profileren op straat.

Tijdens de presentatie benadrukte Epstein dat in Frankrijk innige samenwerking op lokaal niveau essentieel is. Dat terwijl veel ontwerplijnen in eerste instantie op nationaal niveau worden bedacht. Ook is het vanuit het ontwerplab het streven om cross-sectoraal te denken en te werken, zei Epstein.

De drie Franse ontwerpers stonden vervolgens stil bij de werkwijze die ze bij verschillende ontwerptrajecten hanteerden, zoals een traject rond geweld tegen vrouwen in en om Lyon. “Alles begint met het opbouwen van netwerken van allerlei partijen die betrokken kunnen zijn bij de hulp rond huiselijk geweld”, legde Epstein uit. Zo brachten ze in Lyon zestig partijen bij elkaar die vrouwen ondersteunen. Een veelvoorkomend probleem is dat hulpverleners het contact met slachtoffers verliezen, lichtte Pirolles verder toe. “Mensen uit de zorg, sociaal werk, politie en justitie werken vaak langs elkaar heen. In het ergste geval kan dat uitdraaien op femicide.”

Pirolles zei dat ze daarom een ecosysteemkaart maakten van alle professionals in de regio Lyon: de vrouw, haar kinderen en de gewelddadige partner staan in het midden, met de professionals die direct contact met haar hebben het dichtst bij. Aan de hand van drie uitgewerkte persona’s, gebaseerd op echte verhalen van echte vrouwen, is een uitgebreide customer journey in kaart gebracht om in één overzichtelijke weergave inzichtelijk te maken wanneer deze fictieve vrouwen in contact komen met de professionals om hen heen. De plaat laat ook direct duidelijk zien dat professionele hulp vaak te laat komt. Op dat moment heeft de de daaraan voorafgaande cyclus van ervaren huiselijk geweld vaak al veel kapot gemaakt.

Het drietal lichtte ook toe hoe ze informatievoorziening in een rechtbankgebouw in Reims verbeterden. Voor veel mensen die met justitie te maken krijgen, begint de onduidelijkheid van het rechtssysteem namelijk al buiten de deur. Er werd een ingang getoond waar door onduidelijke bebording veel mensen door de verkeerde deur het gebouw binnenliepen. Na een interventie van de ontwerpers nam dat met de helft af. Maar ook binnen in het gebouw kregen bezoekers te maken met veel onduidelijkheden, vertelde Vidal. Bijvoorbeeld met de allereerste korte vraag die doorgaans wordt gesteld: ‘Bent u hier voor civiel recht of strafrecht?’ “Die eerste vraag levert voor mensen die vaak toch al gestrest zijn veel paniek op.” Vervolgens wist driekwart van de bezoekers niet waar of hoe lang ze moeten wachten en of ze misschien met een dader in aanraking zouden kunnen komen. “Ook dat zorgde in de rechtbank voor onnodig veel spanning”, zei Vidal. Na een nieuwe inrichting en bewegwijzering die de ontwerpers ontwikkelden, raakte niemand meer de weg kwijt. De landelijke gids die volgde uit het ontwerptraject, is inmiddels verspreid naar alle rechtbanken in Frankrijk.

Volgens Epstein is het een mooi voorbeeld van hoe een ontwerp eerst op lokaal niveau kan worden getest en vervolgens op nationaal niveau verder kan worden uitgewerkt. “Op centraal niveau praten ze graag over de laatste kilometer van publiek beleid”, zei Epstein over het resultaatgerichte denken bij de overheid. “Wij ontwerpers zeggen: de eerste centimeters zijn minstens zo belangrijk.”

Een first date

Linda Meijer-Wassenaar, coördinator van de Design Audit Studio van de Algemene Rekenkamer, en Olof Schuring, innovatieadviseur bij het ministerie van Justitie en Veiligheid gingen na de pauze als het ware op een eerste date. Samen met vijf andere overheidsorganisaties maakten ze de expositie ‘De Staat van Samen’, waarin werd stilgestaan bij de vraag hoe de overheid van morgen wordt ontworpen. Bezoekers van de expo werden geconfronteerd met allerlei dilemma’s, zoals: mag de overheid van morgen meer risico nemen als ze daardoor sneller kan vernieuwen voor de burger? Volgens Schuring en Meijer-Wassenaar leverde de expositie al veel nieuwe inzichten op. Schuring zei ook dat hij hoopte dat de coalitie van ontwerpdenkers groter wordt. “Laten we meer partijen in deze relatie opnemen”, zei hij. “Deze nieuwe manier van denken kan namelijk echt een openbaring opleveren.”

De ‘schoonfamilie’ is er ook nog

Jord de Kat Angelino van Studio Angelineau en Tessa Bloembergen van Studio Archites spraken over de ontwikkeling van de Schakelmachine, een knikkerbaan als fysieke metafoor voor systeemdenken die ze in opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid ontwikkelen. De Schakelmachine zal worden ingezet als onderdeel van een toekomstige nieuwe training voor beleidsmakers. Tijdens tests begonnen deelnemers aan de hand van deze metafoor vanzelf te praten in termen van systeemdynamische modellen. “De Schakelmachine laat bijvoorbeeld zien dat een oplossing die voor jou misschien goed werkt, juist heel veel problemen kan opleveren voor je buur.”

De uitvraag voor deze opdracht van het ministerie was bijzonder open, zeiden De Kat Angelino en Bloembergen. “Verras me met iets creatiefs, fysieks en interactiefs, zo werd ons gevraagd. Normaalgesproken betaalt een opdrachtgever ons om iets te vinden. Het ministerie van JenV wilde ons juist betalen om samen te zoeken”, aldus Bloembergen. Maar na het aanvaarden van de opdracht kwam ook de kennismaking met de ‘schoonfamilie’, zo bekenden de twee: inkoopkaders, managers, financiële afdelingen en nog veel meer partijen snoepten soms veel tijd op. Van de veertien maanden samenwerking gingen er zes op aan gesprekken over offertes en documenten, zo schatte De Kat Angelino in. Zijn advies aan ambtenaren: schrijf vaker een open profiel uit en ga wat meer scharrelen. En aan ontwerpers gaf hij mee: “Verenig je in collectieven en ga polyamoureuze relaties aan.”

Rick van Vliet, coördinerend beleidsmedewerker bij JenV en industrieel ontwerper, bracht de samenwerking tot stand. “Wij zijn als overheid heel goed in lineair denken: er is een probleem, dus er is een oplossing. Dat is makkelijk in te kopen. Moet het groter, dan stoppen we er meer geld in, zijn we geneigd te denken”, legde hij na de presentatie uit. “Maar volgens mij weten we hier in de zaal inmiddels allemaal dat we van die manier van denken af moeten stappen. We moeten er meer van uitgaan dat er complexe opgaven zijn die allemaal kleine interventies nodig hebben. Daarvoor heb je precies zo’n polyamoureuze relatie nodig waarin je samen onderzoekt en samen doet om verder te komen.”

Meer avontuur

Patrick van der Hijden, bouwer van de Publieke Ontwerp Coalitie voor een weerbare samenleving, richtte zich hierna in zijn liefdesverklaring tot het veiligheidsdomein: “Ben je nou van veiligheid of ben je nou van weerbaarheid?”, vroeg hij. Ook hij bracht ‘het p-woord’ ter sprake: polyamorie, dat model staat voor verschillende nieuwe samenwerkingsvormen in het domein. In de laatste liefdesverklaring zei sociaal ontwerper Jaap Warmenhoven er niet van te houden hoe het concept veiligheid te vaak wordt gebruikt als excuus om niet te hoeven reflecteren op eigen handelen. “Ik verlang naar meer avontuur”, zei Jaap terwijl hij een trui met daarop in kapitalen het woord GEVAAR aantrok.” Want veiligheid ontstaat als je meer risico durft te nemen.”

Veel dank aan alle voordragers van de liefdesverklaringen tijdens de bijeenkomst:

• Tabo Goudswaard – Social designer

• Rick van Vliet - Coördinerend beleidsmedewerker Kennis en Innovatie bij DG Straffen en Beschermen van het ministerie van JenV én industrieel ontwerper.

• Emy Bensdorp – Social designer Reclassering NL

• Shruthi Venkat – Designer

• Isis Peene en Ayah Yacoub - Sociaal ontwerpers bij We Are Social Rebels

• Patrick van der Hijden - bouwer van de Publieke Ontwerp Coalitie voor een weerbare samenleving

• Marjon van Gelderen - Strategisch creatief leider Politie

• Jaap Warmenhoven - Social designer

Dit verslag is geschreven door Niels Guns. De foto’s van deze bijeenkomst zijn gemaakt door Almicheal Fraay en te zien via deze link.